تبلیغات
رایحه قم - جغرافیای تاریخی هجرت حضرت معصومه(س)(4)
جغرافیای تاریخی هجرت حضرت معصومه(س) 4
هجرت حضرت امام على بن‏ موسى‏ الرضا(ع) از مدینه به مرو، هجرتى اجبارى بود كه هر نوع تصمیم‏ گیرى را از وى سلب كرده بود. لذا خاندان پیامبر و خاصان امام كه بى ‏فروغ او زندگى برایشان مفهومى نداشت، قصد هجرت به ایران كردند و لیكن مخالفت دستگاه خلافت ‏باعث ‏شد تا هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) با یكسال تاخیر صورت پذیرد.

حسن بن‏ محمد بن‏حسن قمى گوید:«از سادات حسینیه از فرزندان موسى بن‏ جعفر علیهما السلام كه به قم آمدند، فاطمه بود دختر موسى بن‏ جعفر علیها السلام.چنین گوید بعضى از مشایخ قم كه چون امام على بن‏ موسى ‏الرضا علیهما السلام را از مدینه بیرون كردند تا به مرو رود از براى عقد بیعت ‏به ولایت عهد براى او سنة ماتین، خواهر او فاطمه بنت موسى ‏بن‏ جعفر علیهم السلام در سنه احدى و ماتین به طلب او بیرون آمد.چون به ساوه رسید، بیمار شد. پرسید كه میان من و میان شهر قم چه قدر مسافت است، او را گفتند كه ده فرسخ است.خادم خود را بفرمود تا او را بردارد و به قم برد. خادم او را به قم آورد و در سراى موسى بن‏ خزرج بن‏ سعد اشعرى فرود آمد و نزول كرد ...»

هجرت علویان
مؤلف تاریخ قم علاوه بر هجرت حضرت فاطمه معصومه(س)، از مهاجرت گروهى از فرزندان ابوطالب به این شهر مقدس خبر مى ‏دهد كه جز نام برخى از آنها در كتب انساب، هیچ اطلاعى نیست. به احتمال زیاد تمامى این مهاجرتها پس از هجرت امام رضا(ع) و حضرت معصومه(س) صورت گرفته باشند.از مهمترین و معتبرترین كتب انساب كه مهاجرت آل ابوطالب را به ترتیب نام شهرها تنظیم كرده، ابو اسماعیل ابراهیم بن‏ناصر بن‏ طباطبا مى ‏باشد. وى در «منتقلة الطالبیین‏» به مهاجرت قریب به پنجاه تن از خاندان موسوى به ایران اشاره مى ‏كند كه به شهرهایى چون آذربایجان، ارجان (بهبهان)، آبه (از نواحى قم)، آمل، بلخ، بخارا، ترنجه (از نواحى بین آمل و سارى) ترمذ، جندى‏ شاپور، جره (از روستاهاى شیراز). خراسان، رامهرمز، رى، شاپور (از نواحى فارس)، سیرجان، شیراز، طبرستان، طوس، فسا، قزوین، قم، نیشابور، همدان و هرات هجرت نموده و در آن شهرها سكنى گزیده ‏اند.البته در ایران علاوه بر دو مرقد مطهر امام على بن‏ موسى الرضا(ع) وحضرت فاطمه معصومه(س)، آرامگاه هاى دیگرى نیز به عنوان فرزندان امام كاظم(ع) معروف هستند كه پس از هجرت امام رضا(ع) به ایران آمده و در ایران قبل از رسیدن به امام(ع) به شهادت رسیده و یا از دنیا رفته‏ اند. براى نمونه به موارد زیر اشاره مى ‏شود:

1- حضرت احمد بن‏ موسى(ع)
حضرت سید میراحمد بن‏ موسى(ع) معروف به «شاه‏چراغ‏»، برادر امام رضا(ع) و بزرگترین پسر امام كاظم(ع) پس از ایشان است كه بعد از ولایتعهدى امام رضا(ع) عزم خراسان نمود و در دو فرسنگى شیراز، خبر شهادت امام رضا(ع) به ایشان رسید و چون مامون دستور قلع و قمع علویان را داده بود، لذا این بزرگوار در خطه شیراز به دست‏ حاكم آنجا شهید گردید. شاید پس از این واقعه بود كه فرزندش «شاهزاده ابراهیم‏» به قم مهاجرت نمود.

2- حضرت سید على ‏اكبر
امامزاده سید على‏ اكبر كه آرامگاهش در 18 كیلومترى شمال شرقى شهرضا (قمشه) واقع است، نیز از برادران حضرت امام رضا(ع) و شاه‏چراغ دانسته شده است. كه به مناسبت‏ حضور امام(ع) به ایران مهاجرت كرده، و قبل از رسیدن به طوس در شهر مذكور از دنیا رفته است. اطلاع دقیقى از رحلت ‏یا شهادت ایشان در دست نیست.به همراه كاروان حضرت فاطمه معصومه(س) بیست و سه نفر علوى از خاندان موسوى شامل برادران و برادرزادگان بودند.

3- حضرت شهرضا
حضرت شهرضا به روایتى فرزند امام موسى كاظم(ع) است كه به امر برادر خود حضرت امام رضا(ع) براى ارشاد مردم این حدود به دیار اصفهان (قمشه) رهسپار شده و سپس به دست ظلمه در كنار كوه شهرضا شهید گردیده است.

4- حضرت صالح
مطابق كتیبه بالاى سر در صحن و زیارتنامه، از پسران حضرت موسى بن‏جعفر(ع) و برادر امام هشتم(ع) به شمار مى‏ رود.

5- امامزاده عبدالله
نسب امامزاده عبدالله، واقع در ناحیه اسدآباد، چنین یاد شده است: «عبدالله بن‏ موسى الكاظم(ع)».

6- امامزاده عبدالله
امامزاده عبدالله واقع در دماوند را از فرزندان امام موسى كاظم(ع) مى‏ دانند. شیخ مفید ضمن برشمردن فرزندان امام موسى كاظم(ع) از عبدالله نیز نام برده است. در شرح احوالش نوشته ‏اند كه آن بزگوار، روى به ولایت دماوند نهاد، چون بدانجا رسید، قاسم هالى و سهراب هالى و فرزندان و برادرانشان خبر یافتند و راه برایشان گرفتند و شهید كردند.مؤلف كتاب منتقلة الطالبیین به مهاجرت شمار دیگرى از سادات اشاره مى ‏نماید كه با توجه به سلسله انساب آنها، از مهاجران عصر رضوى محسوب مى ‏شوند.

هجرت اصحاب امام كاظم(ع)
علاوه بر سادات موسوى، حسینى و حسنى، بعضى از اصحاب امام كاظم(ع) كه از اصحاب امام رضا(ع) نیز هستند به ایران مهاجرت نموده ‏اند و به طور غالب در قم سكونت نموده‏ اند و یا نخست در شهر دیگرى چون اهواز سكونت نموده و سپس به قم منتقل شده‏اند. اصحاب امام كاظم(ع) كه هجرت اختیار نموده ‏اند، به قرار زیر است:

- ابراهیم بن‏ محمد اشعرى

- ابراهیم بن‏ هاشم

- ابوحریر قمى (زكریاى ادریس)

- احمد بن ‏اسحاق بن ‏عبدالله اشعرى، ابوعلى قمى

- حسین بن‏ سعید اهوازى

- حسین بن ‏مالك قمى

- ریان بن‏ شبیب

- ریان بن صلت

- زكریا بن‏ آدم

- سعد بن‏ سعد اشعرى قمى

- سهل بن ‏یسع

- عبدالعزیز بن‏ مهتدى

- عبدالله بن‏ صلت

- على بن‏ ریان بن‏ صلت

- محمد بن‏ حسن اشعرى

- محمد بن‏ سهل قمى

- محمد بن‏ على بن‏عیسى اشعرى قمى

- مرزبان بن‏ عمران بن‏ عبدالله بن‏ سعد اشعرى

البته ممكن است‏برخى از این اصحاب در طى مسافرت هاى عدیده‏ اى كه به حجاز و عراق داشته‏ اند از امام كاظم(ع) حدیث آموخته باشند و موطن اصلى آنها قم بوده باشد.

شخصیت هاى همراه حضرت معصومه(س)
به همراه كاروان حضرت فاطمه معصومه(س) بیست و سه نفر علوى از خاندان موسوى شامل برادران و برادرزادگان بودند. نام برادران همراه كریمه اهل بیت‏به نقل مؤلف «بحر الانساب‏» به ترتیب زیر است:

1- فضل
2- على
3- جعفر
4- هادى
5- قاسم
6- زید

به حسب ظاهر، «هادى‏» تصحیف «هارون‏» باشد. چون در كتب انساب از هادى به عنوان یكى از فرزندان امام كاظم(ع) نام برده نشده و غیر از امام على بن‏ موسى‏ الرضا(ع) فرزند دیگرى به نام على نداشته است و چون زید معروف به «زید النار» در بصره قیام كرده بود و وى را نزد امام رضا(ع) برده بودند، بعید به نظر مى ‏رسد كه همراه كاروان حضرت معصومه(س) بوده باشد. بدین ترتیب ممكن است چهار تن از افراد فوق همراه كریمه اهل بیت‏ بوده باشند:

1- فضل
2- جعفر
3- هارون
4- قاسم