تبلیغات
رایحه قم - با كاروان نور (2)
با كاروان نور 2
در ادامه مسیر حضرت فاطمه معصومه(س) به طرف قم، شهرستان تفرش واقع شده است. مؤلف جغرافیاى تاریخى تفرش و آشتیان، از وجود امامزاده ‏هایى در این منطقه كه از فرزندان بى ‏واسطه و باواسطه حضرت امام كاظم(ع) هستند، خبر مى‏ دهد. به احتمال زیاد آنان از همراهان حضرت معصومه(س) بوده‏اند كه در اثر حمله ‏اى دیگر از سوى عباسیان و یا در اثر جراحتى كه برداشته ‏اند در بین راه به شهادت رسیده‏ اند.

امامزادگانى كه بدون واسطه از فرزندان امام كاظم(ع) بوده و در روستاهاى تفرش به خاك سپرده شده ‏اند عبارتند از:

1-محمد؛ فرزند امام كاظم(ع)

كه در خاورشهر تفرش در كویى كه به مناسبت مزار همین امامزاده «مشهد» نامیده مى ‏شود، دفن شده ‏است.مشهد امامزاده محمد از بناهاى عصر صفویه و آراسته به كاشی كارى، تزئینات، گچ‏ برى و نقاشى همان دوره است و داراى بقعه، مرقد، صندوق منبت‏ كارى شده، گنبد و چند ایوان و صحن است. به نظر مى ‏رسد كه بناى گنبد در سال 950 هجرى آغاز و سال‏956 به پایان رسیده است ولى قسمتى از تزئینات، همزمان بنیان ایوان سردر ورودى صحن سال 1050 پایان یافته ‏است. (1)

2 - امامزاده هادى، فرزند امام كاظم(ع)
كه بقعه ‏اش زیارتگاه مردم روستاهاى دور و نزدیك در دهكده جمزقان در دهستان قاهان از بخش خلجستان و ساوه است. بر روى پایه‏ هاى صندوق عبارت «مرقد امامزاده شاه هادى بن‏امام موسى كاظم علیه السلام‏» و تاریخ تحریر آن كه، سال‏947 هجرى، و نام استادكار آن، قنبر بن‏ محمود ساوجى نجار، به چشم مى‏ خورد. (2)

3-امامزاده جعفر، فرزند امام كاظم(ع)
این امامزاده در دهكده مصفاى گیو از روستاهاى دهستان دستگرد به خاك سپرده شده است. بقعه این امامزاده داراى گنبدى به شكل مخروط است كه از آجر و سنگ ساخته شده و گچ‏ اندود مى ‏باشد.بقعه داراى مرقد و صندوق قدیمى منبت‏كارى شده با نقوش برجسته گل و بوته است و روى پلها و پایه‏ هاى صندوق كتیبه ‏هایى به خط برجسته ثلث منبت كارى شده ‏اند كه از آن میان عبارت: «كاتب هذا الصندوق على بن‏عنایت‏الله الحسینى غفر ذنوبه‏» و یا عبارت: «به سعى و اهتمام عالیجناب سعادت نصاب تقوى و ورع دثار خواجه سعد الدین عنایت‏الله ابن‏ملك جلال ‏الدین اسكندر» و نیز عبارت هاى: «این صندوق وقف مرقد امامزاده شاه جعفر بن ‏امام موسى الكاظم علیه السلام‏». و «تمام شد فى تاریخ شهر شعبان المعظم سنه اثنى و تسعین و تسعماته نبویه علیه السلام‏». به چشم مى‏ خورد. (3)

4-امامزاده زكریا، فرزند امام كاظم(ع)
این امامزاده بین دهكده عیسى ‏آباد و میدانك در بخش خلجستان قرار دارد.

5- بقعه در بى ‏بى
این امامزاده در مركز شهر تفرش واقع است (4) او خواهر حضرت معصومه(س) بود كه (5) نام اصلیش مشخص نیست. (6)

نویسنده عمده الطالب وجود فرزندانى به نام هاى محمد و جعفر را براى امام كاظم(ع) تایید كرده اما از هادى و زكریا نام نبرده است. چنانكه ذكر شد، ممكن است هادى، تصحیف هارون باشد.همچنین ابوالعلى مهدى بن‏ محمد از نوادگان امام صادق(ع)، امامزاده احمد از احفاد امام كاظم(ع)، قاسم بن‏حمزة بن‏امام كاظم(ع) از نوادگان امام هفتم از دیگر امامزادگانى هستند كه در تفرش و آشتیان دفن شده ‏اند. [نقشه ش‏15]

9-آشتیان
آشتیان از شهرهاى استان مركزى ایران است. از شمال و غرب به شهرستان تفرش، از شرق به قم و از جنوب به شهرستان اراك محدود مى  شود. وجود مرقد مطهر حضرت فاطمه صغرى(ع) (7) نشان مى ‏دهد كه كاروان حضرت معصومه(س) پس از ساوه، از تفرش عبور كرده و به آشتیان وارد شده است.

10-قم
گروههاى مختلفى از اعراب همزمان با فتوحات اسلامى در اقصى نقاط ایران اسكان یافتند. برخى از سپاهیان لشكر اسلام بودند كه ایران را بر عراق و حجاز ترجیح داده و ماندگار شدند. بعضى دیگر در طى مهاجرت‏ هاى گوناگون به ایران آمدند. یعقوبى در البلدان در توصیف قم مى‏ نویسد، از جمله قم: «و كسى كه قصد قم دارد، چون كسى كه رو به مشرق مى‏رود از همدان بیرون رود و در روستاهاى همدان پیش رود، و از شهر همدان تا شهر قم پنج منزل راه است و «شهر بزرگ قم‏»، به آن «مینجان‏» گفته مى‏ شود و شهرى است جلیل‏ القدر كه گویند در آن هزار گذر است و درون شهر دژى است كهن براى عجم، و در كنار آن شهرى است كه به آن «كمندان‏» گفته مى ‏شود و آن را رودخانه‏ اى است كه در میان دو شهر آب در آن جارى است و روى آن پلهایى است كه با سنگ بسته شده و روى آنها از شهر «مینجان‏» به شهر «كمندان‏» عبور مى ‏كنند. و اهالى آن كه بر آن چیره‏اند، قومى هستند از «مذحج‏» و سپس از «اشعریان‏» و در آن مردمى از عجم هاى كهن سكونت دارند، و قومى هم از موالى كه خود مى ‏گویند كه آنان موالى عبدالله بن‏ عباس عبدالمطلب‏ اند، و این شهر را دو نهر است، یكى از آندو در بالاى شهر و معروف است‏به «راس المور» و دیگرى در پایین شهر و معروف به «فوروز» و این دو نهر از چشمه‏ هایى است كه در كاریزهاى حفر شده‏ اى جارى مى‏ شود، و این شهر در مرغزار با وسعتى است‏به اندازه ده فرسخ، و سپس به كوه هاى آن مى ‏رسد، كه از آنها است كوهى معروف به «روستاى سرداب‏» و كوهى معروف به «ملاحه‏» و آن را دوازده روستا است: «روستاى ستاره‏» و «روستاى كرزمان‏» و «روستاى فراهان‏» و «روستاى وره‏» و «روستاى طیرس‏» و «روستاى كوردر» و «روستاى وردراه‏» و «روستاى سرداب‏» و «روستاى براوشتان‏» و «روستاى براحه‏» و «روستاى قارص‏» و «روستاى هندجان‏» و بیشتر آب آشامیدنى اهل شهر در تابستان از چاه هاست، و راهها از قم به رى و اصفهان و كرج و همدان از هم جدا مى ‏شود و خراج آن چهار میلیون و پانصد هزار درهم است‏». (8)

تشیع در قم از ربع آخر قرن اول هجرى رواج یافت و از سوى امامان شیعه به عنوان پناهگاه شیعیان محسوب شد و خیل عظیمى از پیروان اهل‏بیت(ع) را در خود جاى داد.دورى قم از مركز خلافت و سابقه تشیع در آن، به راحتى توانست‏ شهر را پناهگاهى براى یاران ائمه علیهم السلام سازد. وقتى كاروان مدینه در ساوه مورد هجوم قرار گرفت مردم قم به یارى آنها شتافته و كاروان را به شهر خویش هدایت كردند.

مؤلف تاریخ قم مى ‏نویسد:«دیگر از سادات حسینیه از فرزندان موسى بن‏ جعفر (علیهماالسلام) كه به قم آمدند فاطمه بود دختر موسى بن‏ جعفر (علیهماالسلام)، چنین گویند بعضى از مشایخ قم كه چون امام على بن‏ موسى ‏الرضا (علیهماالسلام) را از مدینه بیرون كردند تا به مرو رود از براى عقد بیعت‏به ولایت عهد براى او فى سنة ماتین، خواهر او فاطمه بنت موسى بن‏ جعفر (علیهم‏السلام) در سنه احدى و ماتین به طلب او بیرون آمد، چون به ساوه رسید بیمار شد، پرسید كه میان من و میان شهر قم چقدر مسافت است؟ او را گفتند كه ده فرسخ است. خادم خود را بفرمود تا او را بر دارد و به قم برد. خادم او را به قم آورد و در سراى موسى بن‏ خزرج بن‏ سعد اشعرى فرود آمد و نزول كرد.

و روایت صحیح و درست آن است كه چون خبر به آل سعد رسید، همه اتفاق كردند كه قصد ستى فاطمه كنند و ازو درخواست نمایند كه به قم آید از میانه ایشان موسى بن‏خزرج تنها هم در آنشب بیرون آمد و چون به شرف ملازم ت‏ستى فاطمه رسید زمام ناقه او بگرفت و به جانب شهر بكشید و به سراى خود او را فرود آورد...» (9)

در این بیان سال هجرت حضرت فاطمه(س)، بیمارى وى در ساوه، انصراف از سفر به خراسان و قصد رفتن به قم از جانب ایشان در روایتى ذكر شده كه با ذكر روایت دیگرى كه آن را صحیح مى‏ دانیم آگاهى قمیان از كاروان مدینه، و حضور حضرت معصومه(س) در ساوه و بیرون رفتن موسى بن‏ خزرج از قم جهت استقبال از ایشان و آوردن كاروان به قم خبر مى ‏دهد. همچنین در روایت اول از وجود خادمى همراه حضرت معصومه(س) آگاه مى ‏شویم كه گویا در نایین مدفون است. (10)

با توجه به این نكته كه خاندان اشعرى از مهمترین خاندان هاى عرب مقیم قم بودند و تا قرن چهارم قدرت مهم شهر محسوب مى‏ شدند (11) بزرگ اشعریان كه به استقبال كریمه اهل بیت مى ‏شتابد و آن بانوى مكرمه در خانه وى منزل مى‏ كند.حضرت فاطمه معصومه(س) پس از روزها طى طریق با شهادت یاران در منازل بین ساوه و قم، در پایگاه تشیع اسكان مى ‏یابد و پس از هفده روز به شهیدان مى ‏پیوندد. حسب معمول آن روز كه فاصله دو منزل در یك روز طى مى ‏شد و منازل مدینه تا قم حدود 54 منزل بود از این روى اگر توقف بیش از معمولى در بین راه صورت نگیرد طى این مسافت‏به حدود دو ماه زمان نیاز دارد.از حضرت فاطمه معصومه(س) هیچ حدیث و روایتى از امام كاظم و امام رضا(ع) نقل نشده و تنها چهار روایت وى از طریق فاطمه بنت على بن‏ موسى‏ الرضا(ع) و بكر بن‏احمد قصرى به دست ما رسیده است. (12)

مفاهیم حدیثى این روایات بر محور ولایت استوار است و معانى زیر را القا مى ‏كند:

1. وصایت‏ حضرت امیرالمؤمنین على بن‏ ابى ‏طالب(ع).

2. تثبیت جایگاه غدیر در فرهنگ تشیع.

3. هشدار به جامعه شیعى از فراموشى روز غدیر خم.

4. موقعیت على(ع) نسبت ‏به رسول اعظم الهى(ص).

5. برابرى دوستى خاندان عصمت و طهارت با شهادت در راه خدا.

شخصیت معنوى

حضرت امام موسى كاظم(ع) نسبت‏ به دیگر خاندان امامت و اهل بیت عصمت و طهارت فرزندان بیشترى دارند. چند شخصیت مهم خاندان موسوى عبارتند از:

1. حضرت امام على بن‏ موسى ‏الرضا(ع).

2. حضرت احمد بن‏ موسى(ع).

3. حضرت فاطمه معصومه(س).

حضرت معصومه(س) پس از امام رضا(ع) دومین شخصیت ملكوتى این خاندان به شمار مى ‏آید و به القاب والایى چون «معصومه‏»، «كریمه اهل بیت‏»، «طاهره‏»، «حمیده‏»، «بره‏»، «رشیده‏»، «تقیه‏»، «نقیه‏»، «رضیه‏»، «مرضیه‏»، «سیده‏» و «اخت الرضا(ع)» خوانده شده است كه همه به واسطه مقامات عالى عرفانى و سلوك معنوى ایشان در طول حیات و یا ظهور كرامات عدیده از سوى آن بانوى مكرمه است.شخصیت معنوى و ملكوتى حضرت فاطمه معصومه(س) به اندازه‏اى است كه زیارت وى از سوى امام معصوم(ع) ترغیب شده است. امام رضا(ع) در جواب سعد بن‏ سعد فرمود.

«من زارها فله الجنة‏» (13) «هر كس او را زیارت كند، ثوابش بهشت‏ خواهد بود».

«من زار عمتى بقم فله الجنة‏» (14) «هر كه عمه ‏ام را در قم زیارت كند، بهشت از آن اوست‏».

ازدواج نكردن حضرت معصومه(س)

هیچ یك از دختران امام كاظم(ع) ازدواج نكردند و امام كاظم(ع) ازدواج نمودن آنها را به اجازه برادر بزرگوارشان حضرت امام رضا(ع) موكول كرده بود.

یعقوبى مى ‏گوید:«موسى بن‏ جعفر وصیت كرد كه دخترانش شوهر نكنند و هیچ یك از آنان شوهر نكرد مگر ام‏ سلمه در مصر به ازدواج قاسم بن‏ محمد بن‏ جعفر بن‏ محمد (15) درآمد و در این باره میان قاسم و خویشانش جریان سختى پیش آمد تا آنجا كه قاسم قسم خورد ... جز آنكه او را به حج ‏برد، منظورى نداشته است‏». (16)

شیخ صدوق متن كامل وصیت‏نامه امام كاظم(ع) را نقل كرده است. در بخشى از آن حضرت به ازدواج دخترانش اشاره كرده، مى ‏فرماید: در مورد اموال و خانواده و فرزندانم، او بمنزله خود من است، و اگر صلاح دید كه برادرانش را - كه در آغاز این نوشته از آنها نام برده‏ ام - «به همان صورت كه من در اینجا ذكر مى ‏كنم‏» باقى بگذارد، مى ‏تواند این كار را بكند و اگر نخواست، مى ‏تواند آنها را كنار بگذارد و كسى حق اعتراض به او را ندارد، و اگر كسى از آنها بخواهد خواهر خود را عروس كند، بدون اجازه و دستور او این حق را ندارد، و هر نیرو و قدرتى بخواهد او را از اختیاراتى كه در اینجا ذكر كرده ‏ام، كنار بزند و مانع او بشود، با این كار از خدا و رسولش فاصله گرفته و بركنار شده است و خدا و رسولش نیز با او رابطه ‏اى نخواهند داشت، و لعنت‏ خداوند و تمام لعنت‏ كنندگان و ملائكه مقرب و انبیاء و مرسلین و مؤمنین بر چنین شخصى باد، و هیچ یك از سلاطین و نیز هیچ یك از فرزندانم حق ندارند او را از اموالى كه نزد او دارم بركنار كنند، من نزد او اموالى دارم، و سخنان او در مورد مبلغ آن، كاملا مورد قبول من است چه كم بگوید، چه زیاد، و علت ذكر اسامى سایر فرزندانم فقط این بود كه نام آنها و اولاد صغیرم در اینجا با احترام ذكر شود و آنها شناخته شوند.

آن همسرانم كه «ام ولد» (17) هستند، هر كدام كه در منزل باقى ماندند، داراى همان حقوق و مقررى خواهند بود كه در زمان حیاتم از آن برخوردار بودند، به این شرط كه او مایل باشد، و آنهایى كه ازدواج كنند دیگر نمى ‏توانند بازگردند و مقررى دریافت دارند مگر اینكه «على‏» صلاح بداند، دخترانم نیز همین گونه ‏اند.امر ازدواج دخترانم بدست هیچ یك از برادران مادرى ‏شان نیست و دخترانم نباید كارى انجام دهند جز با صلاح دید و مشورت او، و اگر برادران مادرى دخترانم (بدون اجازه «على‏») در مورد ازدواج آنان كارى انجام دهند خداوند تعالى و رسولش - صلى الله علیه و آله - را مخالفت و نافرمانى كرده ‏اند، او نسبت‏به مسائل ازدواج قوم خود داناتر است اگر خواست تزویج مى‏ كند و اگر نخواست، نمى ‏كند، و من آنان را نسبت‏ به آنچه در این نوشته ذكر كرده ‏ام وصیت نموده ‏ام و خداوند را بر آنها گواه مى ‏گیریم.

حضرت موسى بن‏ جعفر علیهما السلام و شهود، مهر كردند.به طور یقین منع امام كاظم(ع) بنا بر مصالح ویژه عصر خویش بود چه شیعیان در تقیه به سر مى‏ برند و امكان داشت افرادى بیگانه كه هیچ مناسبتى با اهل‏بیت ندارند با خانواده تقوا و عفاف رابطه نسبى پیدا كنند. به همین دلیل این منع آغاز نهضت‏ بانوان موسوى بر علیه عباسیان تلقى شد و این خاندان بزرگ با مبارزه منفى خود ساختار اجتماعى عصر عباسى را زیر سؤال بردند كه حضرت فاطمه معصومه(س) در این نهضت نقش ویژه‏ اى داشت، همانگونه كه كاروان مدینه به نام ایشان مشهور است‏به صراحت نامى از دیگر خواهران ایشان برده نشده است و تنها آرامگاه هاى منسوب به آنان در طول مسیر ما را به نام بانوان موسوى كه همراه حضرت معصومه(س) بودند، هدایت مى‏كند.

 

پى ‏نوشتها:

1-سیرى كوتاه در تاریخ تفرش و آشتیان; ص 95 -96.
2- همان; ص‏107.
3- همان; ص‏109.
4- همان.
5- همان; ص‏37.
6- «بارگاه امامزاده فاطمه صغرى(ع) دختر امام موسى ‏بن‏ جعفر علیهما السلام در9 كیلومترى شهر آشتیان در روستایى به نام سیاوشان واقع شده و معروف است كه ایشان طفلى بودند كه با خواهر گرامیشان حضرت معصومه (سلام الله علیها) به قصد زیارت برادرشان امام رضا(ع) به قم مى ‏رفتند كه در عبور از این روستا فاطمه صغرى(ع) مریض مى‏ شود و دار دنیا را وداع مى‏ گوید». سیماى آشتیان; ص 98، به نقل از فصلنامه آشتیان، سال اول، شماره 2، ص‏69.
7- همان.
8- البلدان; ص 48 و49.
9- تاریخ قم; ص‏213.
10- تاریخ نایین; ج 1، ص‏66.
11- از اواخر قرن چهارم، اشعریان گرفتار نزاع و اختلاف شدند و با مهاجرت شمارى ازآنها شهر تا حدودى خالى شد و باقى‏ ماندگان نیز گرفتار تنگى معاش‏ شدند.تاریخ‏قم;ص‏241.
12- رجوع كنید به: مسند فاطمه معصومه(س).
13- عیون اخبارالرصا(ع); ج 2، ص 660، باب‏67، حدیث اول.
14- كامل الزیارات; ص 324.
15- وى از نوادگان امام صادق(ع) است.
16- «تاریخ یعقوبى‏»; ج 2، ص 421.
17- معنى ام ولد در صفحه‏26 گدشت.